İstek krizi ne kadar sürer ve nasıl atlatılır?
Tek bir istek krizi genellikle kısa sürer. İngiltere'nin sağlık servisi NHS, sigara isteğinin çoğunlukla yalnızca birkaç dakika sürdüğünü söylüyor. İrlanda sağlık servisi HSE ise tek bir isteğin 3 ila 5 dakikada geçtiğini belirtiyor. Uzun süren şey, isteklerin tekrar tekrar geri geldiği dönemdir. Çoğu insan için en zor zaman ilk birkaç haftadır; sonrasında istekler hem seyrekleşir hem zayıflar.
Yani mesele saatlerce dayanmak değil. Mesele birkaç dakikayı atlatmak ve bunu birçok kez yapmak. Bu yazıda sürelerin nasıl göründüğünü, bir isteğin içindeyken neden hiç bitmeyecekmiş gibi geldiğini ve beklerken ne yapabileceğini anlatıyoruz.
Tek bir istek ile istek dönemi aynı şey değil
En net rakamlar sigarayı bırakma rehberlerinden geliyor, çünkü üzerinde en çok çalışılan alan o.
- Tek bir istek: NHS'e göre birkaç dakika, HSE'ye göre 3 ila 5 dakika.
- En yoğun günler: NHS, nikotin yoksunluğu belirtilerinin genellikle ilk haftada, özellikle de ilk 3 günde en güçlü olduğunu söylüyor. HSE'ye göre en çok istek, bıraktıktan 2 ila 3 gün sonra gelebilir.
- İlk ay: NHS, isteklerin ilk 28 günde en zor olduğunu, yoksunluk belirtilerinin ortalama 3 ila 4 hafta sürdüğünü, bazı kişilerde ise birkaç ay devam edebildiğini belirtiyor.
- Sonrası: ABD Ulusal Kanser Enstitüsü'ne (NCI) göre zaman geçtikçe isteklerin arası açılır. Yine de bıraktıktan aylar, hatta yıllar sonra ara sıra hafif bir istek gelebilir.
Son madde önemli. Dördüncü ayda gelen bir istek, bırakmanın başarısız olduğunu göstermez. Normal bir seyrin son kısmıdır.
Alkol, şeker, ekran ya da kumar için durum ne?
Alkol için ABD Ulusal Alkol Kötüye Kullanımı ve Alkolizm Enstitüsü (NIAAA), içme isteklerinin kısa ömürlü, öngörülebilir ve kontrol edilebilir olduğunu, zamanla ve pratikle güç kaybettiğini söylüyor. Nüksü önleme yöntemlerini derleyen bir akademik makale de aynı şeyi genel olarak istekler için söylüyor: istekler sınırsızca büyümez; peşinden gidilmezse oldukça çabuk zirve yapıp söner.
Dürüst olmak gerekirse elimizdeki bilgi burada bitiyor. Şeker, sosyal medya ya da kumar istekleri için, sigara rehberlerindeki kadar sağlam ve dakika cinsinden resmî bir rakam bulamadık. Bu alışkanlıklarda da isteğin yükselip zirve yaptığını ve düştüğünü varsaymak makul. Ama bu ölçülmüş bir gerçek değil, işe yarar bir varsayım. Sınamanın en basit yolu kendi isteğini ölçmek: başladığında saate bak, hafiflediğini fark ettiğinde bir daha bak.
Alkolde bir noktayı ayrıca söylemek gerekiyor, çünkü istek ile yoksunluk aynı şey değil. Uzun süredir her gün yoğun içiyorsan bedenin alkole fiziksel olarak bağımlı hâle gelmiş olabilir ve NHS'in uyarısıyla bir gecede bırakmak zararlı olabilir. Bırakmadan önce bir doktora danış. Diazepam gibi benzodiazepin grubu ilaçlar için de aynısı geçerli: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), bu ilaçları aniden kesmenin nöbet dahil ciddi yoksunluk tepkilerine yol açabileceği konusunda uyarıyor. İsteği bekleyerek geçirmek isteklere yönelik bir araçtır; yoksunluğu yönetmenin yolu değildir.
İstek neden olduğundan uzun gelir?
İsteğin içindeyken, sen teslim olana kadar tırmanmaya devam edecekmiş gibi hissedersin. Bu his isteğin bir parçasıdır; güvenilir bir tahmin değildir.
İşin pratik bir yanı da var. İstekleri tetikleyiciler başlatır. NCI bunları üçe ayırıyor: sosyal tetikleyiciler, duygusal tetikleyiciler ve kahve, yemek ya da arabaya binmek gibi alışkanlık kalıpları. NIAAA buna içeriden gelenleri ekliyor: gelip geçen bir düşünce, bir duygu, bedensel bir his. Tetikleyicinin yanında kalırsan ilk istek sönerken ikincisi başlayabilir ve ikisi tek, uzun bir istek gibi gelir.
NIAAA'nın önerisi bu yüzden istekle savaşmak değil, onu normal ve geçici bir şey olarak kabul etmek. Tetikleyiciden uzaklaşmak da çoğu zaman dişini sıkıp beklemekten daha çok işe yarıyor.
O birkaç dakikada ne yapmalı?
Hepsine gerek yok. Sana uyan iki tanesini seç ve bir sonraki istek gelmeden, şimdi karar ver.
- Ertele. Kendine "on dakika sonra karar vereceğim" de ve bir zamanlayıcı kur. HSE'nin önerisi, istek geçene kadar onunla ilgili bir şey yapmayı ertelemek. On dakika pratik bir araç; bir araştırma bulgusu değil.
- Tetikleyiciden uzaklaş. NIAAA, cazip ortamlardan çabucak ayrılmayı ve çıkış yolunu önceden planlamayı öneriyor.
- Yavaş nefes al. HSE 20 derin nefes öneriyor. NCI, burnundan derin bir nefes alıp ağzından yavaşça vermeni ve bunu on kez tekrarlamanı söylüyor.
- Ellerini ve dikkatini meşgul et. NHS, hazırda bir oyalanma bulundurmayı öneriyor: bir oyun, kısa bir egzersiz, müzik, elinde çevireceğin bir şey.
- Nedenlerini oku. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), neden bıraktığını hatırlamanın bir isteği atlatmana yardım edebileceğini belirtiyor. NIAAA, en önemli nedenlerini bir karta ya da telefonuna yazmanı öneriyor.
- Birine yaz. Ne yaptığını bilen birine atılan kısa bir mesaj yeter.
Ya da bunların hiçbirini yapma, sadece izle. NIAAA'nın seçenekleri arasında bu da var: isteği fark edersin, ona uymazsın, onunla tartışmazsın; bir dalga gibi yükselip geçmesine izin verirsin.
Para, o anda işe yarayan nedenlerden biri, çünkü somut. ABD hükümetinin sigara bırakma sitesi Smokefree.gov, isteği yönetme yolları arasında ne kadar biriktirdiğini hesaplamayı da sayıyor. Alışkanlık maliyeti hesaplayıcımız bu hesabı her alışkanlık için günlük ve yıllık olarak yapıyor.
İsteğin altında ne var, ona bak
Bazen istek başka bir şeyle ilgilidir. NCI, bıraktıktan sonra gelen keyifsizlikle ilgili önerilerinde kendine şunu sormanı söylüyor: aslında yorgun mu, yalnız mı, sıkılmış mı, yoksa aç mıyım? Ardından o ihtiyacı doğrudan karşılamanı öneriyor.
Sormak on saniye sürer. Cevap evetse bir şeyler yemek, dinlenmek ya da birini aramak, isteği alışkanlığa yönelik herhangi bir teknikten daha çok küçültebilir.
Daha az istekle karşılaşmak için
İstekleri atlatmak işin yarısı. Diğer yarısı, daha azıyla karşılaşmak.
- En güçlü tetikleyicilerden bir süre uzak dur. NHS, ilk 28 gün boyunca sigara içme isteği uyandıran yer ve durumlardan uzak durmayı öneriyor.
- Alışkanlığın etrafındaki düzeni değiştir. NHS'in örnekleri küçük şeyler: sabah farklı bir içecek, işe farklı bir yoldan gitmek, yemekten sonra dişlerini fırçalamak.
- Elinin altındakini kaldır. NHS sigaraları, çakmakları ve kül tablalarını atmanı söylüyor. NIAAA evde çok az alkol bulundurmayı ya da hiç bulundurmamayı öneriyor.
- Kısa bir kayıt tut. NIAAA, birkaç hafta boyunca isteklerini not etmeni öneriyor: ne zaman geldi, ne başlattı, sen ne yaptın. Kalıplar çabuk ortaya çıkar.
İstekler hafiflemiyorsa
Çok zorlanıyorsan ya da yukarıdaki yöntemler birkaç haftanın sonunda fark yaratmadıysa NIAAA'nın önerisi bir sağlık uzmanına başvurmak. Bu, her alışkanlık için mantıklı bir kural.
Sigara özelinde CDC, danışmanlık ile ilacın birlikte kullanılmasının kalıcı olarak bırakma şansını en çok artıran yol olduğunu söylüyor. NHS de sigara bırakma ürünlerinin istekleri azaltabileceğini belirtiyor. Sana hangisinin uygun olduğu, uygun olan bir şey varsa, bir blog yazısının değil doktorunun ya da eczacının cevaplayacağı bir soru. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı, bırakmak isteyenlere ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı ve sigara bırakma poliklinikleri üzerinden hizmet veriyor.
Bir kriz anındaysan ya da kendinin veya bir başkasının tehlikede olduğunu düşünüyorsan hemen bulunduğun yerdeki acil yardım hattını ara.
Urgeless bu işin neresinde?
Urgeless, Okso Labs olarak tam da bu birkaç dakika için geliştirdiğimiz uygulama. SOS araç setinde rehberli 4-7-8 nefesi, üç dakikalık istek sörfü, 5-4-3-2-1 tekniği ve kendi cümlelerinle yazdığın nedenlerim kartı var. Yanında bir seri sayacı ve kısa günlük derslerden oluşan 21 günlük bir program bulunuyor. Urgeless bir kendi kendine yardım aracıdır; tıbbi tedavi değildir, doktorun ya da bir bağımlılık hizmetinin yerini tutmaz.
Sık sorulan sorular
Sigara isteği kaç dakika sürer?
Genellikle birkaç dakika. NHS isteklerin çoğunlukla yalnızca birkaç dakika sürdüğünü, İrlanda sağlık servisi HSE ise tek bir isteğin 3 ila 5 dakikada geçtiğini söylüyor. İlk haftalarda gün içinde defalarca geri gelebilir; bu yüzden her biri için hazır bir planın olması işe yarar.
İstekler ne zaman tamamen biter?
Belli bir tarih yok. NHS ilk 28 günü en zor dönem olarak tarif ediyor. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü ise isteklerin zamanla seyrekleştiğini, ama aylar ya da yıllar sonra bile ara sıra hafif bir isteğin gelebileceğini belirtiyor. Geç gelen bir istek normaldir ve diğerleri gibi geçer.
İstekler azalmadan önce artar mı?
Çoğu zaman evet, ama kısa bir süre için. NHS nikotin yoksunluğu belirtilerinin genellikle ilk haftada, özellikle ilk 3 günde en güçlü olduğunu söylüyor. HSE'ye göre en çok istek bıraktıktan 2 ila 3 gün sonra gelebilir. Sonrasında gidişat aşağı doğrudur.
Bir isteği atlatmanın en hızlı yolu nedir?
Tek bir en iyi yöntem yok. Ertelemek, tetikleyiciden uzaklaşmak, yavaş nefes almak ve kısa bir oyalanma, sağlık kurumlarının en sık tekrarladığı seçenekler. CDC'nin dediği gibi bir isteğe asla teslim olmak zorunda değilsin ve istek her zaman geçer.
Kaynaklar
- Understand your smoking triggers and cravings — NHS Better Health (İngiltere)
- Managing nicotine withdrawal symptoms — NHS Better Health (İngiltere)
- Cravings and withdrawal when you stop smoking — HSE (İrlanda sağlık servisi)
- Handling Nicotine Withdrawal and Triggers When You Decide To Quit Tobacco — ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI)
- 7 Common Withdrawal Symptoms — CDC (ABD)
- How to Quit Smoking — CDC (ABD)
- How to Manage Cravings — Smokefree.gov, ABD Ulusal Kanser Enstitüsü
- How to Stop Alcohol Cravings — Rethinking Drinking, NIAAA (ABD)
- Relapse Prevention: An Overview of Marlatt's Cognitive-Behavioral Model — Larimer, Palmer ve Marlatt, Alcohol Research and Health, 1999
- Alcohol support — NHS (İngiltere)
- FDA requiring Boxed Warning updated to improve safe use of benzodiazepine drug class — ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA)
- Hayatınız Duman Altında Kalmasın — T.C. Sağlık Bakanlığı
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. Yoğun alkol ya da başka madde kullanıyorsan bırakmadan önce bir doktorla görüş: ani yoksunluk tehlikeli olabilir.
Zor dakika için uygulama
Urgeless
Kötü bir alışkanlığı her seferinde tek bir isteği atlatarak bırak; en zor an için SOS araç seti yanında.